Dorastanie wiąże się z dużymi zmianami emocjonalnymi, społecznymi i biologicznymi.
Nastolatek może potrzebować więcej prywatności, silniej reagować na krytykę, częściej kwestionować zdanie rodziców, intensywnie przeżywać relacje z rówieśnikami czy mieć okresy obniżonej motywacji. Nie każda zmiana zachowania oznacza więc problem psychiczny. Rodzicom nie zawsze łatwo jednak ocenić, gdzie przebiega granica między naturalnymi zmianami okresu dojrzewania a trudnościami wymagającymi pomocy specjalisty. Znaczenie ma nie tylko rodzaj objawu, ale również jego nasilenie, czas trwania i wpływ na codzienne życie młodej osoby.
Trudności psychiczne w okresie dorastania są częste. Według WHO w 2025 roku około 1 na 7 osób w wieku 10–19 lat doświadcza zaburzenia psychicznego. Do najczęstszych problemów w tej grupie należą zaburzenia lękowe, depresyjne i zaburzenia zachowania. WHO podkreśla również, że trudności psychiczne w tym wieku mogą wpływać na funkcjonowanie szkolne, relacje społeczne i dalszy rozwój młodej osoby.
Co powinno zwrócić uwagę rodzica?
Najważniejsza jest zmiana w stosunku do dotychczasowego funkcjonowania nastolatka. Niepokój powinny wzbudzać przede wszystkim objawy, które utrzymują się przez dłuższy czas, nasilają się lub zaczynają wpływać na naukę, relacje, sen, jedzenie i codzienne obowiązki. Niepokojący może być więc nie sam fakt, że nastolatek stał się bardziej drażliwy, lecz sytuacja, w której przez kilka tygodni niemal codziennie reaguje złością, przestaje spotykać się z przyjaciółmi, opuszcza szkołę i rezygnuje z aktywności, które wcześniej sprawiały mu przyjemność.
- Wycofanie i izolowanie się – potrzeba większej niezależności od rodziców jest naturalnym elementem dorastania. Niepokojące może być jednak unikanie również przyjaciół, rezygnowanie ze spotkań, spędzanie większości czasu w samotności czy utrata zainteresowania tym, co wcześniej było ważne.
- Długotrwała drażliwość i zmiany nastroju – u nastolatków trudności związane z nastrojem nie zawsze przejawiają się wyraźnym smutkiem. Mogą pojawiać się rozdrażnienie, częste wybuchy złości, impulsywność lub duża wrażliwość na drobne niepowodzenia. Szczególnej uwagi wymaga wyraźna zmiana zachowania utrzymująca się przez dłuższy czas.
- Utrata zainteresowań i motywacji – sygnałem ostrzegawczym może być stopniowe rezygnowanie z hobby, treningów, spotkań ze znajomymi czy innych aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność. Znaczenie mają również powtarzające się wypowiedzi takie jak „nic mnie nie obchodzi”, „nie mam na nic siły” czy „nic nie ma sensu”.
- Nagłe problemy w szkole – jedna gorsza ocena nie świadczy o kryzysie psychicznym. Uwagę powinno zwrócić natomiast wyraźne pogorszenie wyników, coraz częstsze nieobecności, problemy z koncentracją, unikanie szkoły lub silne napięcie przed lekcjami.
- Zmiany snu i jedzenia – przewlekła bezsenność, bardzo długie spanie, trudności z codziennym wstawaniem czy znaczna zmiana rytmu dnia mogą współwystępować z problemami psychicznymi. Podobnie niepokojące mogą być silne ograniczanie jedzenia, napady objadania się, gwałtowne zmiany masy ciała czy intensywny lęk przed przytyciem.
- Nawracające dolegliwości fizyczne – lęk i przewlekłe napięcie mogą przejawiać się również poprzez bóle brzucha lub głowy, nudności, kołatanie serca czy napięcie mięśni. Jeśli dolegliwości pojawiają się regularnie np. przed szkołą, sprawdzianami czy spotkaniami społecznymi, dobrze uwzględnić również ich możliwe podłoże psychologiczne.
- Zachowania ryzykowne – sięganie po alkohol lub inne substancje, ucieczki z domu, agresywne zachowania czy podejmowanie ryzyka bez zwracania uwagi na własne bezpieczeństwo również mogą świadczyć o trudnościach, z którymi nastolatek nie potrafi sobie poradzić.
Samookaleczenia zawsze wymagają natychmiastowej reakcji
Samookaleczeń nie należy traktować jako „sposobu na zwrócenie uwagi”. Są sygnałem, że młoda osoba doświadcza cierpienia i ma trudność z poradzeniem sobie z nim w inny sposób. Poważnie należy potraktować także wypowiedzi o braku sensu życia, chęci zniknięcia, śmierci czy przekonaniu, że innym byłoby lepiej bez danej osoby. Jeśli nastolatek mówi o zamiarze odebrania sobie życia, przygotowuje się do próby samobójczej lub jego bezpieczeństwo jest zagrożone, potrzebna jest pilna pomoc psychiatryczna lub medyczna.
Kiedy zgłosić się z nastolatkiem do psychologa?
Konsultację z psychologiem dobrze rozważyć, gdy obserwowane trudności:
- utrzymują się przez kilka tygodni lub stopniowo się nasilają,
- wyraźnie różnią się od wcześniejszego zachowania nastolatka,
- pojawiają się jednocześnie w kilku obszarach życia,
- utrudniają naukę, relacje lub codzienne obowiązki,
- powodują zauważalne cierpienie młodej osoby,
- budzą u rodzica poczucie, że dziecko przestało sobie radzić.
Nie trzeba czekać na poważny kryzys ani samodzielnie oceniać, czy nastolatek potrzebuje psychoterapii. Pierwsza konsultacja służy również rozpoznaniu sytuacji i ustaleniu, z czego mogą wynikać obserwowane zmiany oraz jakiego rodzaju wsparcie będzie odpowiednie. Jeśli nastolatek nie chce spotkać się z psychologiem, rodzic może rozpocząć od konsultacji samodzielnej. Rozmowa ze specjalistą może pomóc lepiej zrozumieć zachowanie dziecka i ustalić, jak reagować oraz w jaki sposób zaproponować młodej osobie pomoc bez wywierania presji. W SolaceMind rodzic może umówić konsultację psychologiczną dla nastolatka lub spotkanie dla siebie, aby omówić niepokojące zmiany w zachowaniu dziecka i ustalić, jaka forma wsparcia będzie odpowiednia.
