„Nie wiem, co chcę robić w przyszłości” – to zdanie słyszy od nastolatków wielu rodziców. Czasem pojawia się już podczas wyboru profilu w szkole średniej, innym razem dopiero przed wyborem przedmiotów maturalnych.
Brak konkretnego planu nie musi jednak świadczyć o braku ambicji, zainteresowań czy motywacji. Wybór studiów i dalszej drogi zawodowej jest jedną z pierwszych decyzji, które mogą mieć długofalowe konsekwencje. Tymczasem młody człowiek podejmuje ją w okresie, w którym nadal poznaje siebie, sprawdza swoje możliwości i dopiero zaczyna rozumieć, co jest dla niego istotne. Do tego dochodzi ogromna liczba kierunków studiów, specjalizacji i zawodów, presja otoczenia oraz szybko zmieniający się rynek pracy. Nic dziwnego, że odpowiedź na pytanie „co chcesz robić w życiu?” nie zawsze przychodzi od razu.
Niepewność dotycząca przyszłości jest wśród nastolatków częsta
Skala tego zjawiska jest większa, niż mogłoby się wydawać. Opublikowany w 2025 roku raport OECD „The State of Global Teenage Career Preparation”, przygotowany na podstawie danych PISA obejmujących około 690 tys. nastolatków z 81 państw, pokazuje, że 39% piętnastolatków nie potrafi jasno określić swoich oczekiwań dotyczących przyszłego zawodu. OECD zwraca również uwagę, że odsetek młodych osób niepewnych swojej przyszłości zawodowej wyraźnie wzrósł w ostatnich latach.
Nie oznacza to, że każdy nastolatek powinien jak najszybciej wskazać jeden zawód i konsekwentnie dążyć tylko do niego. Znacznie ważniejsze jest rozpoczęcie procesu poznawania różnych możliwości. Potwierdzają to wyniki badania podłużnego opublikowanego w 2025 roku w „Journal of Vocational Behavior”. Naukowcy przez sześć kolejnych pomiarów obserwowali 1132 nastolatków. Okazało się, że większe zaangażowanie w poznawanie świata zawodów przewidywało późniejszy wzrost wiedzy o możliwościach zawodowych oraz większą pewność dotyczącą własnych decyzji. Innymi słowy: nastolatek nie musi najpierw „wiedzieć, co chce robić”, żeby zacząć działać. To właśnie poznawanie możliwości może stopniowo prowadzić do bardziej sprecyzowanych planów.
Dlaczego licealiście może być trudno zdecydować?
Część młodych osób ma kilka zainteresowań i nie wie, któremu z nich nadać większe znaczenie. Inne dobrze radzą sobie z wieloma przedmiotami i mają poczucie, że wybierając jedną drogę, zamykają sobie kilka pozostałych. Są też nastolatki, które jeszcze nie odkryły dziedziny, z którą chciałyby związać przyszłość. Trudność może wynikać również z nadmiaru możliwości. Obok dobrze znanych kierunków studiów pojawiają się nowe specjalności, zmieniają się wymagania pracodawców, a technologie przekształcają sposób wykonywania wielu zawodów.
Według „Future of Jobs Report 2025” Światowego Forum Ekonomicznego pracodawcy przewidują, że do 2030 roku zmianie może ulec średnio 39% umiejętności wykorzystywanych obecnie przez pracowników. Jednocześnie obok kompetencji związanych z AI, analizą danych czy cyberbezpieczeństwem rośnie znaczenie myślenia analitycznego i kreatywnego, elastyczności, odporności psychicznej oraz gotowości do dalszego uczenia się. Dlatego pytanie kierowane do licealisty nie musi brzmieć wyłącznie: „jaki zawód wybierasz?”. Często więcej wnosi zastanowienie się nad tym, jakie zadania sprawiają mu satysfakcję, w jakim środowisku dobrze się czuje, jakie problemy lubi rozwiązywać i jakie kompetencje chciałby rozwijać.
Doradztwo zawodowe to coś więcej niż test predyspozycji
Test zainteresowań czy predyspozycji może być jednym z elementów spotkania z doradcą, ale nie powinien działać jak wyrocznia wskazująca nastolatkowi jeden „idealny zawód”. Dobre doradztwo zawodowe jest procesem. Łączy wiedzę o młodym człowieku z informacjami dotyczącymi edukacji i rynku pracy. Pomaga zestawić zainteresowania, mocne strony, wartości, preferowany sposób działania i dotychczasowe doświadczenia z dostępnymi kierunkami dalszego kształcenia. Licealista może dzięki temu:
- lepiej rozpoznać swoje mocne strony i predyspozycje,
- przyjrzeć się zainteresowaniom oraz czynnościom, które rzeczywiście sprawiają mu satysfakcję,
- nazwać swoje oczekiwania wobec przyszłej pracy,
- porównać rozważane kierunki studiów,
- poznać zawody, o których wcześniej nie wiedział,
- sprawdzić, jakie kompetencje i wykształcenie są potrzebne w interesujących go dziedzinach,
- porozmawiać o obawach związanych z wyborem,
- stworzyć kilka możliwych scenariuszy dalszej edukacji zamiast szukać jednej nieodwołalnej odpowiedzi.
Takie podejście znajduje potwierdzenie w badaniach. W 2025 roku w „The Career Development Quarterly” opublikowano wyniki dwóch badań dotyczących interwencji zawodowych wśród uczniów szkół średnich. Sam kurs dotyczący planowania kariery zwiększał poczucie własnej skuteczności w podejmowaniu decyzji, ale nie zmniejszał wyraźnie trudności decyzyjnych. Dopiero połączenie zajęć edukacyjnych z poradnictwem grupowym przyniosło istotne zmniejszenie tych trudności. Sama informacja o tym, jakie istnieją studia i zawody, może więc nie wystarczyć. Potrzebna jest także przestrzeń do zastanowienia się, co z tych możliwości pasuje do konkretnej osoby.
Jaką rolę mogą odegrać rodzice?
Rodzic naturalnie chce pomóc dziecku podjąć rozsądną decyzję. Problem pojawia się wtedy, gdy wsparcie zaczyna zmieniać się w presję. „Po tym kierunku nie ma pracy”, „powinieneś iść na medycynę”, „jesteś dobry z matematyki, więc idź na politechnikę” czy „wybierz coś konkretnego” mogą wynikać z troski, ale jednocześnie zawężają przestrzeń do samodzielnego zastanowienia się nad przyszłością.
Badanie podłużne opublikowane w 2025 roku, przeprowadzone wśród 637 nastolatków w okresie przechodzenia ze szkoły średniej do dalszej edukacji, wskazuje na znaczenie zarówno poczucia kompetencji, jak i autonomicznej motywacji. Motywacja oparta głównie na zewnętrznych nagrodach, karach lub presji wiązała się natomiast z mniej korzystnym przebiegiem budowania tożsamości zawodowej.Rodzic nie musi więc znać odpowiedzi za nastolatka. Może pomóc mu jej szukać. Zamiast pytać wyłącznie: „na jakie studia idziesz?”, można zapytać:
- „Co najbardziej lubisz robić w szkole i poza nią?”,
- „Przy jakich zadaniach tracisz poczucie czasu?”,
- „Wolisz pracować z ludźmi, danymi, technologią, tekstem czy rzeczami?”,
- „Co jest dla ciebie ważne w przyszłej pracy?”,
- „Które kierunki bierzesz pod uwagę i co cię w nich interesuje?”,
- „Czego najbardziej obawiasz się podczas podejmowania tej decyzji?”.
Takie pytania nie wymagają natychmiastowej deklaracji. Zachęcają natomiast do refleksji i stopniowego poznawania siebie.
Kiedy doradztwo zawodowe może szczególnie pomóc?
Spotkanie z doradcą nie jest przeznaczone wyłącznie dla osób, które zupełnie nie wiedzą, co chcą robić. Może być pomocne również wtedy, gdy licealista:
- rozważa kilka bardzo różnych kierunków i trudno mu je porównać,
- ma wiele zainteresowań i nie wie, na którym się skoncentrować,
- wybiera przedmioty maturalne pod kątem przyszłych studiów,
- ma konkretny pomysł, ale chce sprawdzić inne możliwości,
- obawia się, że podejmie niewłaściwą decyzję,
- kieruje się przede wszystkim oczekiwaniami rodziny lub otoczenia,
- nie zna zawodów związanych z interesującymi go dziedzinami,
- chce skonfrontować swoje wyobrażenia z aktualnymi informacjami o rynku pracy.
Dobrze prowadzone doradztwo nie mówi młodemu człowiekowi, kim powinien zostać. Pomaga mu zebrać informacje o sobie i świecie edukacji oraz pracy, a następnie wykorzystać je do podjęcia własnej decyzji.
Doradztwo zawodowe dla licealistów w SolaceMind
W SolaceMind pomagamy licealistom lepiej poznać swoje predyspozycje, zainteresowania, mocne strony oraz oczekiwania wobec przyszłej pracy. Przyglądamy się wspólnie rozważanym kierunkom studiów i zawodom, a także aktualnym raportom, trendom oraz danym z rynku pracy. Poznaj nas https://solacemind.pl/zespol/alicja-rutkowska.
